ស្វែងយល់ពីអច្ឆរិយភាពនៃលង្វែក និងឧដុង្គ

ស្ថិតនៅចម្ងាយ ៤០ គីឡូម៉ែត្រ ភាគខាងជើងនៃទីក្រុងភ្នំពេញ លើច្រាំងខាងលិចនៃទន្លេសាប ត្រង់ចំណុចប្រសព្វនៃខេត្តកណ្តាល កំពង់ឆ្នាំង និងកំពង់ស្ពឺ គឺជាតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រ លង្វែក-ឧដុង្គ ដែលធ្លាប់ជារាជធានីរបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងចន្លោះសតវត្សទី ១៦ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៩ បន្ទាប់ពីការចាកចេញពីតំបន់អង្គរ។ វាគឺជាសម័យកាលនៃវិបុលភាពដ៏អស្ចារ្យ ជាមួយនឹងការបើកចំហចំពោះពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ ហើយក៏ជាពេលវេលានៃជម្លោះ សង្គ្រាម និងការដណ្តើមអំណាចដ៏ខ្លាំងក្លាផងដែរ។

វាគឺជាតំបន់ដ៏អស្ចារ្យមួយដែលយើងអាចរុករកបាន ជាមួយនឹងទីតាំងបេតិកភណ្ឌដែលរីករាលដាលលើផ្ទៃដី ៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ រួមមានខឿនព្រះពុទ្ធសាសនា វត្តអារាមបុរាណ អាស្រម និងជាពិសេសនោះគឺភ្នំប្រវត្តិសាស្ត្រ ភ្នំឧដុង្គ ដែលមានចេតិយ និងទីសក្ការៈដ៏ស្កឹមស្កៃ។

ចូរយើងដាក់បញ្ជូលវាទាំងអស់នៅលើផែនទី រួមគ្នាស្វែងយល់ពីចំណុចសំខាន់ៗនៅក្នុងតំបន់ និងសិក្សាឱ្យស៊ីជម្រៅទៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅផ្នែកខាងក្រោមនៃទំព័រ ខ្ញុំក៏នឹងបញ្ចូលផ្នែកស្តីពីរូបភាពប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសេចក្តីសង្ខេបនៃកំណត់ត្រាដែលបន្សល់ទុកដោយជនជាតិហូឡង់ និងបារាំង ក្នុងសតវត្សទី ១៦-១៩ ដែលបង្ហាញពីការយល់ដឹងដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍អំពីសម័យកាលនោះ។

សេចក្ដីផ្ដើមប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសម័យកាលលង្វែក និងឧដុង្គ

តាមរយៈការពិនិត្យមើលកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបន្សល់ទុកដោយជនជាតិហូឡង់ បារាំង និងការបកប្រែសម័យទំនើបនៃព្រះរាជពង្សាវតារ យើងអាចរៀបរៀងនូវសាច់រឿង ឬគ្រោងឆ្អឹងនៃប្រវត្តិសាស្ត្រតំបន់នេះបាន។ ប្រភពជាច្រើនដែលបានលើកឡើង ច្រើនតែមានកាលបរិច្ឆេទផ្ទុយគ្នា ដែលជាអ្វីដែលនឹងត្រូវបញ្ជាក់ និងពង្រីកបន្ថែមតាមរយៈការស្រាវជ្រាវ និងការធ្វើកំណាយបុរាណវិទ្យាជាបន្តបន្ទាប់នៅក្នុងតំបន់។ សម្រាប់ពេលនេះ ចូរយើងចាប់ផ្តើមសាច់រឿងនោះ បន្ទាប់ពីរាជធានីបានផ្លាស់ប្តូរពីអង្គរ មកកាន់តំបន់មេគង្គដ៏មានសក្ដានុពល នៅភាគអាគ្នេយ៍នៃទន្លេសាប។

នៅត្រឹមសតវត្សទី ១៥ រាជធានីនៃប្រទេសកម្ពុជាបានផ្លាស់ប្តូរទៅភាគខាងត្បូងមកតំបន់ស្រីសន្ធរ និងក្រោយមកមកកាន់ចតុមុខ (ភ្នំពេញបច្ចុប្បន្ន) ហើយនៅដើមសតវត្សទី ១៦ ប្រទេសជាតិបានឈានចូលក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល ដែលមាន ស្ដេចកន និង ព្រះអង្គចន្ទ ប្រឈមមុខគ្នាអស់រយៈពេលមួយទសវត្សរ៍ ដោយស្ដេចកនកាន់កាប់ត្រើយខាងកើតទន្លេមេគង្គ និងព្រះអង្គចន្ទកាន់កាប់ត្រើយខាងលិច។ ជាលទ្ធផល ព្រះអង្គចន្ទទទួលបានជ័យជំនះ រួបរួមជាតិ និងបានផ្លាស់ប្តូរមូលដ្ឋានពីពោធិ៍សាត់មកបង្កើតរាជធានីថ្មីនៅ លង្វែក។ ទីតាំងនេះមានកេរដំណែលតាំងពីសតវត្សទី ៧ មកម្ល៉េះ ដោយយោងតាមសិលាចារឹក និងវត្ថុបុរាណដែលត្រូវបានរកឃើញនៅទីនោះ ហើយវាអាចជាតំបន់ពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រដ៏សកម្មរួចទៅហើយ។

មុនពេលការកសាងបន្ទាយថ្មីរបស់ព្រះអង្គបានរួចរាល់ ព្រះអង្គបានវាយកម្ចាត់កងទ័ពឈ្លានពានពីសៀមនៅតំបន់អង្គរ ហើយក្រោយមកបានចាប់ផ្តើមការជួសជុលដ៏សំខាន់នៅអង្គរវត្ត និងការបោសសម្អាតប្រាសាទបាយ័ន។ វាគឺជាពេលនេះហើយដែលរបាយការណ៍ដំបូងៗអំពីជនជាតិអឺរ៉ុបនៅក្នុងប្រទេសបានលេចឡើង។ ព្រះបាទអង្គចន្ទ បានគង់នៅបន្ទាយក្នុងខេត្តបន្ទាយមានជ័យ រួចបន្តមកបន្ទាយបរិបូរណ៍ (កំពង់ឆ្នាំង) មុននឹងត្រឡប់មកគង់នៅបន្ទាយលង្វែកដែលទើបសាងសង់រួចរាល់។

ក្រុងលង្វែក ស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃបន្ទាយដីដ៏ធំសម្បើម ដែលមាន វត្តត្រឡែងកែង រាងជាសញ្ញាបូកនៅចំកណ្តាល ស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃភ្នំឧដុង្គ និងខាងលិចទន្លេសាប។ នៅពេលនោះ ព្រះពុទ្ធរូបបួនទិសដ៏ធំមួយត្រូវបានកសាង និងតម្កល់នៅវត្តត្រឡែងកែង ដែលជាព្រះពុទ្ធរូបថ្មភក់ដែលបច្ចុប្បន្នយើងនៅតែអាចមើលឃើញបំណែកព្រះបាទ (ជើង) នៅក្នុងវិហារ។ វត្តព្រះឥន្ទទេព ក៏ត្រូវបានកសាងឡើង រួមជាមួយនឹងសំណង់នៅលើកំពូល ភ្នំឧដុង្គ រួមមាន វត្តអដ្ឋរស្ស និងព្រះពុទ្ធរូបដ៏ធំស្កឹមស្កៃ ព្រមទាំងអ្វីដែលយើងហៅសព្វថ្ងៃថា ព្រះពុទ្ធចូលនិព្វាន ដែលជាព្រះពុទ្ធរូបថ្មភក់ទម្រេត និងបរិវារ។ ព្រះអង្គក៏បានបង្កើតរោងស្លដែកដែលមើលថែដោយក្រុមជាងដែក "កួយ" ដ៏ល្បីល្បាញ និងស្រះទឹកពីរបនៅជើងភ្នំ។ ព្រះមហាក្សត្រដ៏អស្ចារ្យអង្គនេះបានសោយទិវង្គតនៅពាក់កណ្តាលចុងសតវត្សទី ១៦ (ឆ្នាំ ១៥៦៧) ដោយព្រះអដ្ឋិធាតុរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានតម្កល់ក្នុងចេតិយនៅពីមុខព្រះអង្គចូលនិព្វាន។

តាមរបាយការណ៍ទាំងអស់ វាគឺជាសម័យកាលដ៏រុងរឿងសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មនៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ហើយវាគឺជាអំឡុងពេលនេះដែលអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាជាតិព័រទុយហ្គាល់ និងអេស្ប៉ាញបានមកទស្សនាកម្ពុជា និងបន្សល់ទុកនូវរបាយការណ៍ដំបូងៗរបស់អឺរ៉ុបអំពីកម្ពុជា (របាយការណ៍មុននេះត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងកំណត់ត្រាចិន និងជប៉ុន)។ កម្ពុជាត្រូវបានកត់សម្គាល់ថាមាន មាស, ប្រាក់, ស្ពាន់, ដែក, លង្ហិន, សំណប៉ាហាំង, សូត្រ, ជ័រទេព្វិរូ, ល័ក្ខ, ក្រមួន, ភ្លុកដំរី, កុយរមាស, ដំរី និងសេះ។ កំណត់ត្រាខ្លះក៏បានបញ្ជាក់ពីខ្លឹមចន្ទន៍ និងខ្លះទៀតបញ្ជាក់ថាកម្ពុជាគឺជាប្រភពខ្ញីស្ងួតដ៏សំខាន់សម្រាប់ឈ្មួញចិន។

នៅដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃសតវត្សទី ១៦ ខ្មែរត្រូវប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានពីឡាវ និងសៀម ប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច។ បន្ទាប់ពីសម័យកាលនៃសន្តិភាព សៀមបានវាយលុកលើក្រុងលង្វែកម្តងទៀតដោយប្រើកងទ័ពដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មាន។ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ព្រះបាទសត្ថា បានស្វែងរកជំនួយពីជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ និងអេស្ប៉ាញដែលមានវត្តមាននៅកម្ពុជានាពេលនោះ ដោយផ្ញើសារទៅកាន់អភិបាលអេស្ប៉ាញនៅហ្វីលីពីន។ ប៉ុន្តែជំនួយនោះបានមកដល់យឺតពេល។ ព្រះបាទសត្ថាបានភៀសខ្លួនទៅទិសខាងកើតមុនការវាយប្រហារ រួចបន្តទៅឡាវ ឬតំបន់សម្បូរ (វត្តសសរដប់ប្រាំមួយរយ) ហើយជាចុងក្រោយ កងទ័ពសៀមបានចាប់យកព្រះរាជវង្សានុវង្ស និងប្រជាជនជាង ១០០,០០០ នាក់ ត្រឡប់ទៅក្រុងអយុធ្យា រួមជាមួយទ្រព្យសម្បត្តិជាតិ ក្បួនខ្នាតអក្សរសាស្ត្រ និងបន្សល់ទុកតែភាពខ្ទេចខ្ទី។

ចេញពីគំនរផេះផង់ ព្រះអង្គម្ចាស់ខ្មែរវ័យក្មេងមួយអង្គបានងើបឡើង និងប្រមូលទ័ពម្តងទៀត ដើម្បីកម្ចាត់កងទ័ពសៀមដែលនៅសេសសល់ដែលបានដុតបំផ្លាញក្រុងលង្វែក។ ព្រះរាជវាំងបានត្រឡប់ទៅស្រីសន្ធរវិញ ជាកន្លែងដែលគង់នៅអស់រយៈពេលពីរទសវត្សរ៍ ឬច្រើនជាងនេះ ក្នុងស្ថានភាពវឹកវរដែលឃើញមានស្តេច ៦ អង្គផ្លាស់ប្តូរគ្នា។

នៅដើមសតវត្សទី ១៧ ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ បានស្ថាបនារាជធានីថ្មីនៅ ឧដុង្គ ហើយវានៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៧ នេះឯងដែលដំណើរផ្សងព្រេងរបស់ក្រុមហ៊ុនហូឡង់ (Dutch East India Company) បានចាប់ផ្តើម បន្ថែមលើវត្តមានរបស់ជនជាតិចិន ម៉ាឡេ ព័រទុយហ្គាល់ និងជប៉ុន ក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម និងសាសនា។

សម័យកាលឧដុង្គបានអូសបន្លាយចាប់ពីសតវត្សទី ១៧ ដល់សតវត្សទី ១៩ ហើយកម្ពុជាបានឃើញការផ្លាស់ប្តូរព្រះមហាក្សត្រចំនួន ២៣ អង្គ រួមទាំងការឡើងសោយរាជ្យរបស់ ព្រះមហាក្សត្រិយានី អង្គម៉ី និងការផ្លាស់ប្តូរសាសនារបស់រដ្ឋទៅជាសាសនាឥស្លាម ក្រោមរជ្ជកាល ព្រះរាមាធិបតីទី១ (ពញាចន្ទ/ស៊ុលតង់ អ៊ីប្រាហ៊ីម) ពីឆ្នាំ ១៦៤២-១៦៥៨ (សូមកត់សម្គាល់ផងដែរនូវបន្ទះសិលាចារឹកដែលស្តេចអង្គនេះបន្សល់ទុកនៅភ្នំបាខែង) និងចុងក្រោយគឺការឡើងសោយរាជ្យរបស់ ព្រះបាទអង្គដួង។

នៅក្នុងសតវត្សទី ១៩ ព្រះបាទអង្គដួងបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញក្នុងគ្រាដ៏លំបាកបំផុត ដោយបង្កើតជាគ្រឹះសម្រាប់យុគសម័យថ្មីនៃវិបុលភាព និងស្ថិរភាព។ ព្រះបាទអង្គដួង គឺជាមហាក្សត្រមួយអង្គដែលទទួលបានការគោរពយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ក្នុងសម័យនោះ ដោយបានបន្សល់ទុកនូវកេរដំណែលដ៏មហិមា មិនត្រឹមតែក្នុងការស្រោចស្រង់កម្ពុជាចេញពីគ្រាលំបាកប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាកេរដំណែលក្នុងផ្នែកសិល្បៈ វប្បធម៌ និងការកែទម្រង់រដ្ឋបាលផងដែរ។ ព្រះអង្គបានតាំងព្រះរាជវាំងនៅកន្លែងដែលយើងស្គាល់សព្វថ្ងៃថា វត្តវាំងចាស់ និងបានកសាង វត្តប្រាង្គ។ នៅក្បែរកំពង់ហ្លួង រូបសំណាកសម័យទំនើបរបស់ព្រះបាទអង្គដួងគង់លើសេះ អាចត្រូវបានគេមើលឃើញ ដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយសន្លឹកសីមាថ្មភក់ ដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេប្រើសម្រាប់តម្រៀបតាមដងផ្លូវដ៏ស្រស់ស្អាតទៅកាន់ព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គ ដូចដែលបានកត់ត្រាក្នុងរបាយការណ៍បារាំង។ នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៨៦៦ ព្រះអង្គបានផ្លាស់ប្តូររាជធានី និងព្រះបរមរាជវាំងមកកាន់ទីក្រុងភ្នំពេញ ជាកន្លែងដែលស្ថិតនៅរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។